است و در بصره مىزيست و از ياران على عليه السّلام بوده است . هنگامى از قارى شنيد كه آيهء « أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ . . . » ( توبه / 3 ) را به جرّ مىخواند ، از شنيدن آن با خود گفت : نمىدانستيم كه كار خوانندگان قرآن بدينجا بكشد ؛ به دنبال اين انديشه به استخراج علم نحو پرداخت . ملا داود در حاشيهء شرح مفتاح خود ، نوشته : در يكى از نسخه‌هاى شرح مفتاح « عمد » را كه در آخر جملات يادشده از ملا داود آمده است « فعمد الى استخراج علم النحو » به لفظ مفرد ادا كرده است ، بنابراين ضمير مستتر در « عمد » به ابو الاسود بازمىگردد يعنى او به تنهايى دست به چنين كارى زد و در نسخهء ديگر « عمدا » با لفظ تثنيه آورده شده است كه در نتيجه ضمير مستتر در آن به وى و على عليه السّلام بازمىگردد . و نيز ملا داود در حاشيهء همان كتاب به تناسب همين مقام گويد : در اواخر شروح اللباب ضمن مطالب مفصّلى اظهار داشته : از قرائن پيداست كه مستنبط علم نحو خليل بن احمد بوده است . شيخ حسن بن على طبرسى در كتاب تحفة الابرار « 1 » كه به پارسى تأليف كرده مىنويسد : اساس اولى علم نحو از حضرت امير المؤمنين على عليه السّلام استفاده شده است و از ابن انبارى نقل كرده است ، وى در شرح خطبهء الكتاب سيبويه نوشته است : در يكى از روزها رسول خدا ( ص ) از قارى شنيد كه آيهء « . . . أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ . . . توبه / 3 . » را به جرّ « رسوله » تلاوت مىكند . رسول خدا از شنيدن اين قرائت خشمناك شد . توجهى به حضرت مولا على عليه السّلام نمود ، فرمود : به تدوين علم نحو بپرداز و قاعده‌اى در اختيار مردم درآور تا بدان وسيله از اشتباه خواندن آيات قرآن بازبمانند . در پى اين امريه ، حضرت مولا على عليه السّلام ابو الاسود دؤلى را به حضور خوانده و عوامل و روابط نحوى را به وى فراداد و در ضمن آن به حصر كلام عرب و حصر

--> ( 1 ) - تحفة الابرار در اصول دين است كه به قلم فقيه متكلم عماد الدّين حسن بن على بن محمد بن على بن حسن طبرسى به پارسى تأليف شده است . اين كتاب بر يك مقدمه و ده باب تدوين شده است ، و در باب امامت به تفصيل سخن گفته است و با ادلهء دندان‌شكن از افكارى كه راجع به امامت شده است ، پاسخ داده است و شيخ نجف بن سيف نجفى آن را به عربى برگردانيده است . ( الذريعة ، ج 3 ، ص 405 ) - م .